پيشگفتار آيت اللّه العظمى آقا سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى معروف به « سيد » و « صاحب عروه » ( 1253 - 1337 ق ) مرجع عامّ تشيع در عصر قاجار و مشروطيت است كه بويژه پس از فوت آخوند خراسانى ( 1329 ق ) اكثريّت قاطع شيعيان جهان به تقليد وى درآمدند و مطيع حكم و فتواى او گشتند ! « 1 » تراجم‌نگاران بزرگ معاصر ، وى را « سيّد عالمان امت و شيخ طائفه ، پرچمدار تشيع و قطب آسياى شريعت . . . و مايهء بركت روزگار ما » مىشمارند « 2 » و فقهاى بزرگ شيعه نوعا آغاز مرجعيت خويش را با نشر حواشى بر « عروة الوثقا » ى او اعلام مىكنند . از محضر سيد ، شخصيت‌هاى برجسته‌اى برخاسته‌اند كه همچون آيات عظام : حاج شيخ عبد الكريم حائرى و حاج آقا حسين بروجردى ، جهان دانش و معنويت به وجودشان مفتخر است . در نفوذ وسيع اجتماعى و دينى وى ، گواهى دشمنش ( مهدى ملكزاده ) كافى است كه مىنويسد : « مريدان و مقلّدين زياد در ايران داشت و عشاير شيعهء عراق عرب ، از او تقليد مىكردند و او را پيشواى مطلق خود مىدانستند و هرگاه ضرورت ايجاب مىكرد ممكن بود هزارها عرب مسلّح تحت اختيار او گذارند و احكامش را با آهن و آتش پيش ببرند » . « 3 » * خموش خروشان ! در مقام « علمى » و ( نيز ) « معنوى » سيد ، جاى ترديد نيست و تراجم‌نگاران بزرگ با تعابير گوناگون ، به علوّ دانش و پارسايى وى اذعان دارند . روش و منش سياسى وى ، اما ، غالبا « ناشناخته » ، بلكه « بد شناخته » مانده و به ناروا بر وى گمان « دورى و ناآگاهى از سياست » برده‌اند . و اين در حالى است كه ، نامه‌هاى بسيار او پيش و پس از مشروطه به رجال دين و دولت در مسائل سياسى و اجتماعى ، و نيز اعلاميه‌ها و فتاوى پرشور وى ( در جنگ جهانى اول و

--> ( 1 ) . اعيان الشيعة ، سيد محسن امين ، 10 / 43 . ( 2 ) . تعبير زنده‌ياد محدث قمى در : فوائد الرضويه ، 2 / 596 - 597 . ( 3 ) . تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ، 3 / 512 .